Συχνά ακούμε ανθρώπους να λένε:
«Πάλι κατέληξα σε έναν άνθρωπο που δεν είναι διαθέσιμος».
«Πάλι κατέληξα να ζηλεύω και να φοβάμαι ότι θα με αφήσει».
«Πάλι νιώθω ότι δίνω περισσότερα απ’ όσα παίρνω».
«Πάλι μπήκα σε μια σχέση με ένταση και συγκρούσεις, ενώ έλεγα ότι αυτή τη φορά ήθελα κάτι ήρεμο».
Όταν ένα παρόμοιο μοτίβο επαναλαμβάνεται σε διαφορετικές σχέσεις, είναι εύκολο να σκεφτούμε ότι «διαλέγω πάντα λάθος ανθρώπους» ή ότι «κάτι δεν πάει καλά με εμένα». Από τη συστημική οπτική, όμως, τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα δεν αντιμετωπίζονται απλώς ως προσωπικά ελαττώματα ή λανθασμένες επιλογές.
Αντίθετα, προσπαθούμε να καταλάβουμε τι νόημα έχει αυτό το μοτίβο μέσα στην ιστορία του ανθρώπου, σε ποιες σχέσεις διαμορφώθηκε και σε τι χρησιμεύει σήμερα.
Τι εννοούμε όταν λέμε «μοτίβο στις σχέσεις»;
Ένα μοτίβο είναι ένας τρόπος με τον οποίο έχουμε μάθει να σχετιζόμαστε και ο οποίος τείνει να επαναλαμβάνεται, ακόμη και όταν αλλάζουν οι άνθρωποι γύρω μας.
Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί:
- να επιλέγει συχνά συντρόφους που κρατούν συναισθηματική απόσταση,
- να προσπαθεί συνεχώς να κερδίσει την αποδοχή του άλλου,
- να φοβάται ότι θα εγκαταλειφθεί και να ζητά διαρκώς επιβεβαίωση,
- να απομακρύνεται μόλις μια σχέση αρχίζει να γίνεται πιο κοντινή,
- να αναλαμβάνει τον ρόλο εκείνου που φροντίζει, οργανώνει και «κρατά» τη σχέση,
- να δυσκολεύεται να θέσει όρια,
- ή να αισθάνεται ότι μια ήρεμη σχέση είναι «βαρετή», ενώ μια σχέση με ένταση μοιάζει πιο ζωντανή.
Στη συστημική ψυχοθεραπεία δεν μας ενδιαφέρει μόνο τι κάνει το άτομο, αλλά και τι συμβαίνει ανάμεσα στους ανθρώπους.
Δηλαδή, δεν εξετάζουμε μόνο:
«Γιατί ζηλεύω;»
αλλά και:
«Τι συμβαίνει στη σχέση όταν φοβάμαι ότι θα χάσω τον άλλον; Πώς αντιδρώ εγώ; Πώς αντιδρά εκείνος; Και πώς η μία αντίδραση ενισχύει την άλλη;»
Τα μοτίβα δημιουργούνται μέσα στις σχέσεις
Ο τρόπος με τον οποίο σχετιζόμαστε αναπτύσσεται από πολύ νωρίς.
Απο τα πρώτα μας χρόνια μαθαίνουμε, μέσα στις σημαντικές μας σχέσεις, τι σημαίνει εγγύτητα, ασφάλεια, σύγκρουση, αποδοχή, απόρριψη και αγάπη.
Σε μια οικογένεια, για παράδειγμα, ένα παιδί μπορεί να μάθει ότι για να υπάρχει ηρεμία πρέπει να μην εκφράζει τις ανάγκες του. Ένα άλλο μπορεί να μάθει ότι χρειάζεται να είναι πάντα «καλό», επιτυχημένο ή χρήσιμο για να νιώθει ότι αξίζει. Κάποιο άλλο μπορεί να μεγαλώσει σε ένα περιβάλλον όπου η αγάπη συνυπάρχει με αστάθεια, απόσταση ή έντονη σύγκρουση.
Αυτές οι εμπειρίες δεν οδηγούν μηχανικά σε συγκεκριμένες επιλογές αργότερα. Δεν σημαίνει, για παράδειγμα, ότι αν κάποιος είχε έναν απόμακρο γονέα θα επιλέγει υποχρεωτικά απόμακρους συντρόφους.
Μπορούν όμως να διαμορφώσουν προσδοκίες για τις σχέσεις και στρατηγικές επιβίωσης μέσα σε αυτές.
Αυτό που μας είναι οικείο συχνά μοιάζει και «φυσιολογικό»
Ένα σημαντικό στοιχείο των επαναλαμβανόμενων μοτίβων είναι ότι συχνά μας φαίνονται οικεία.
Ένας άνθρωπος που έχει μάθει ότι πρέπει να προσπαθεί πολύ για να κερδίσει την προσοχή μπορεί να νιώσει έντονη έλξη προς κάποιον που δεν είναι εύκολα διαθέσιμος.
Κάποιος που μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον με ένταση μπορεί να αισθάνεται ότι μια σχέση χωρίς έντονες διακυμάνσεις «δεν έχει πάθος».
Κάποιος που είχε μάθει να φροντίζει τους άλλους μπορεί να έλκεται από ανθρώπους που χρειάζονται διαρκώς βοήθεια.
Δεν σημαίνει ότι επιλέγουμε συνειδητά κάτι που μας πληγώνει.
Πολύ συχνά επιλέγουμε κάτι που το νευρικό και σχεσιακό μας σύστημα αναγνωρίζει ως γνωστό.
Οι ρόλοι που μάθαμε στην οικογένεια μπορεί να συνεχίζονται στις ενήλικες σχέσεις
Η συστημική προσέγγιση εξετάζει επίσης τους ρόλους που μπορεί να έχει αναλάβει κάποιος στην οικογένεια όπου μεγάλωσε.
Για παράδειγμα:
το παιδί που προσπαθούσε να κρατά την οικογένεια ήρεμη μπορεί ως ενήλικας να αποφεύγει κάθε σύγκρουση,
το παιδί που φρόντιζε τους άλλους μπορεί να δυσκολεύεται να δεχτεί φροντίδα,
εκείνο που ένιωθε ότι δεν το ακούνε μπορεί αργότερα να αντιδρά πολύ έντονα όταν αισθανθεί ότι ο σύντροφός του το αγνοεί,
ενώ κάποιος που βίωσε πολλή κριτική μπορεί να γίνει ιδιαίτερα ευαίσθητος σε οποιοδήποτε σχόλιο μοιάζει απορριπτικό.
Οι ρόλοι αυτοί μπορεί κάποτε να ήταν πολύ χρήσιμοι.
Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν συνεχίζουν να εφαρμόζονται αυτόματα σε σχέσεις που είναι πολύ διαφορετικές από εκείνες μέσα στις οποίες δημιουργήθηκαν.
Τα μοτίβα δεν υπάρχουν μόνο «μέσα μας» — δημιουργούνται και ανάμεσα σε δύο ανθρώπους
Αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία της συστημικής οπτικής.
Συχνά ψάχνουμε ποιος «φταίει» για τη δυσκολία μιας σχέσης.
Όμως πολλές φορές δημιουργείται ένας κυκλικός τρόπος αλληλεπίδρασης.
Για παράδειγμα:
Ο ένας σύντροφος φοβάται ότι ο άλλος απομακρύνεται και ζητά περισσότερη επιβεβαίωση.
Ο άλλος αισθάνεται πίεση και απομακρύνεται ακόμη περισσότερο.
Η μεγαλύτερη απόσταση αυξάνει το άγχος του πρώτου, ο οποίος ζητά ακόμη περισσότερη επιβεβαίωση.
Και έτσι ο κύκλος ενισχύεται.
Σε έναν τέτοιο κύκλο δεν υπάρχει απαραίτητα ένας «θύτης» και ένας «υπαίτιος».
Υπάρχουν δύο άνθρωποι που προσπαθούν να προστατευτούν με διαφορετικούς τρόπους, αλλά οι τρόποι αυτοί ενεργοποιούν ο ένας τον άλλον.
Γιατί είναι τόσο δύσκολο να αλλάξει ένα μοτίβο;
Επειδή τα μοτίβα δεν είναι απλώς σκέψεις.
Συνδέονται με συναισθήματα, προσδοκίες, φόβους και τρόπους προστασίας που έχουν αναπτυχθεί μέσα σε χρόνια σχέσεων.
Κάποιος μπορεί λογικά να γνωρίζει:
«Δεν χρειάζεται να πανικοβάλλομαι αν δεν μου απαντήσει αμέσως».
Αλλά συναισθηματικά να βιώνει την καθυστέρηση ως πιθανό σημάδι εγκατάλειψης.
Ή να γνωρίζει:
«Δεν χρειάζεται να αναλαμβάνω τα πάντα».
αλλά να νιώθει ενοχή μόλις προσπαθήσει να αφήσει κάποιον άλλο να αναλάβει ευθύνη.
Η αλλαγή επομένως δεν προκύπτει μόνο επειδή καταλαβαίνουμε τι συμβαίνει.
Χρειάζεται σταδιακά να δημιουργήσουμε νέες εμπειρίες σχέσης.
Μπορούμε να αλλάξουμε τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα;
Ναι.
Το πρώτο βήμα είναι συνήθως να μπορέσουμε να τα δούμε.
Να αναγνωρίσουμε:
- τι επαναλαμβάνεται,
- πότε ενεργοποιείται,
- ποιο συναίσθημα βρίσκεται από κάτω,
- τι προσπαθούμε να αποφύγουμε,
- τι φοβόμαστε ότι θα συμβεί,
- και ποιον ρόλο αναλαμβάνουμε συνήθως μέσα στις σχέσεις.
Στην ψυχοθεραπεία μπορούμε επίσης να διερευνήσουμε από πού προέρχονται αυτοί οι τρόποι σχέσης και ποιες διαφορετικές επιλογές μπορούν να γίνουν σήμερα.
Ο στόχος δεν είναι να κατηγορήσουμε την οικογένεια ή το παρελθόν.
Είναι να καταλάβουμε καλύτερα πώς δημιουργήθηκαν συγκεκριμένοι τρόποι προστασίας και αν εξακολουθούν να μας χρειάζονται με τον ίδιο τρόπο σήμερα.
Από την επανάληψη στην επιλογή
Ένα μοτίβο παύει σταδιακά να μας καθορίζει όταν μπορούμε να το αναγνωρίσουμε την ώρα που συμβαίνει.
Τότε δημιουργείται ένα μικρό αλλά σημαντικό περιθώριο επιλογής.
Αντί να αντιδράσω αυτόματα, μπορώ να αναρωτηθώ:
«Αυτό που αισθάνομαι αφορά μόνο αυτό που συμβαίνει τώρα ή ενεργοποιείται και κάτι παλιότερο;»
«Τι φοβάμαι ότι θα συμβεί αν δεν κάνω αυτό που κάνω συνήθως;»
«Τι πραγματικά χρειάζομαι από τον άνθρωπο απέναντί μου;»
«Μπορώ να εκφράσω αυτή την ανάγκη διαφορετικά;»
Η αλλαγή στις σχέσεις δεν σημαίνει ότι δεν θα ενεργοποιηθούν ποτέ ξανά παλιές ευαισθησίες.
Σημαίνει ότι μπορούμε σταδιακά να τις αναγνωρίζουμε νωρίτερα και να μην είμαστε υποχρεωμένοι να επαναλαμβάνουμε πάντα την ίδια αντίδραση.
Πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία;
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση των επαναλαμβανόμενων μοτίβων όχι μόνο ως ατομικών δυσκολιών, αλλά ως τρόπων σχέσης που έχουν δημιουργηθεί μέσα σε συγκεκριμένα οικογενειακά και συναισθηματικά πλαίσια.
Μέσα στη θεραπευτική διαδικασία μπορεί κανείς να διερευνήσει:
- ποια μοτίβα επαναλαμβάνονται στις σχέσεις του,
- ποια ανάγκη ή φόβο εκφράζουν,
- πώς συνδέονται με προηγούμενες εμπειρίες,
- ποιος είναι ο δικός του ρόλος στους κύκλους που δημιουργούνται,
- και ποιες νέες μορφές επικοινωνίας και σύνδεσης μπορούν να δοκιμαστούν.
Η κατανόηση από μόνη της δεν αλλάζει πάντα ένα μοτίβο. Μπορεί όμως να είναι το πρώτο βήμα ώστε κάτι που μέχρι σήμερα συνέβαινε αυτόματα να αρχίσει να γίνεται συνειδητή επιλογή. Και η θεραπευτική σχέση μπορεί να λειτουργήσει ως ένα ασφαλές πλαίσιο μέσα στο οποίο τα παλιά σχεσιακά μοτίβα γίνονται ορατά και σταδιακά τροποποιούνται. Δεν πρόκειται μόνο για κατανόηση του παρελθόντος, αλλά και για τη δυνατότητα να βιωθούν νέοι τρόποι σύνδεσης στο παρόν.